شاه سلطان حسين ، براى اينكه درآمد تجارى خود را افزايش دهد ، علىرغم ميل تجار هلندى دو پيمان بازرگانى با فرانسه منعقد نمود و آنان را از پرداخت حقوق و بازرسى گمركى معاف كرد . فرانسويان موفق شدند رژيم كاپيتولاسيونى با حق برون‌مرزى را كه در تركيهء عثمانى براى فرانسويان برقرار گشته بود ، در ايران نيز مورد استفاده قرار دهند . ولى سقوط حكومت صفويه به آنان مجال نداد كه از اين حقوق سياسى و اقتصادى بهره‌مند شوند . فقر و ورشكستگى كشاورزان ، موجب تقليل حجم بازرگانى داخلى و سست شدن روابط اقتصادى ميان بخشهاى مختلف كشور گشت . در قرن يازدهم با اينكه دولت صفوى با روحانيون شيعه روابطى دوستانه داشت ، عملا آنان در امور سياسى و دولتى مداخله‌اى نداشتند . ولى در عهد شاه سلطان حسين ، كه شيعه‌اى متعصب بود ، زمام كارهاى دولتى به‌دست روحانيون شيعه و متملقان دربارى افتاد . شاه با اين روش نابخردانه بزرگان چادرنشين و بخش مهمى از مأموران كشورى را از خود ناراضى كرد . شاه كه زير نفوذ شيخ محمد باقر مجلسى قرار داشت ، از سياست آزادمنشانهء اسلاف خود ، كه مبتنى بر مدارا با پيروان مذاهب مختلف بود ، عدول كرد و در قفقاز و كردستان و افغانستان و شيروان و ديگر ايالات ، سنيان را مورد تعقيب شديد قرار دادند . مساجد آنان را ملوث يا به اصطبل بدل كردند ، و روحانيون ايشان را سياست نمودند . درويشان صوفى بددين و غلات شيعه ، كه تمايلات مساوات‌طلبى آنان موجب بدگمانى مقامات دولتى شده بود ، نيز از اين تعقيبات بىنصيب نماندند . انگيزهء اين روش فقط تعصب مذهبى نبود . دولت شاه مىترسيد كه مذهب تسنن كه در نواحى شرقى و غربى كشور رايج بود ، علمدار نهضتهاى تجزيه‌طلبى گردد و چيزى نگذشت كه اين امر تحقق يافت . درباريان ، على رغم تقليل درآمد خزانه ، حتى انديشهء امتناع از زندگى پر - تجمّل را هم به خاطر خطور نمىدادند ، مخارج دربار روزبروز افزون مىگشت ، كاخهاى نو براى شاه ساخته مىشد ، به اروپا جامهاى آيينه و ظروف بارفتن و ديگر اشياء تجملى سفارش مىشد . شاه بيش از همه‌چيز سرگرم امور حرمسراى خويش بود ، و اميران و حكام ايالات ، به رقابت يكديگر برخاسته ، به‌منظور ارضاى حس زن - دوستى شاه زيباترين دختران اتباع قلمرو خويش را به زور گرد آورده به حرمسراى شاه و حرمهاى گوناگون بستگان او مىفرستادند . « 356 » نهضتهاى اعتراضى عليه حكومت ستمگرى مأمورين وصول ماليات ، و ورشكستگى اقتصادى كشور ، مداخلهء روحانيون در امور سياسى ، تضاد داخلى طبقهء فئودال ، و مخالفت آنان باسياست عمومى شاه ، و روش خصمانهء شيعيان با اهل تسنن و مسيحيان ، موجب بروز نهضتهاى مخالف در سراسر كشور گرديد . فئودالهاى بزرگ و سران اسكان يافتهء محلى از اينكه بايد بخش اعظم درآمد منطقهء نفوذ خود را به دولت فاسد شاه سلطان حسين تسليم كنند ، سخت ناراضى بودند . سكنهء ارمنستان شرقى و گرجستان شرقى

--> ( 356 ) . همان ، ص 612 .